اثرات معنوی و جسمانی روزه

 

                                                                                 محمد یو نس عارفی

ماه رمضان ماه مهماني خداست، در اين ماه همه ي انسان ها بر سفره ي ضيافت الهي وارد مي شوند، ضيافتی كه ميزبان آن خداوند است. پذيرايي خداوند در اين ضيافت بوسيله اي سفره هاي رنگارنگ و غذاهاي گوناگون نيست. بلكه ميزباني او شكل ديگري است، او بانزول قرآن، با ليلة القدر وبا مهربانی ومحبت از بند گان نش پذیرای مي كند:

 « شهررمضان الذی انزل فیه القرآن ». ماه رمضان آن ماهي است كه قرآن در آن نازل شده است.

« و ليلة القدر خيرمن الف شهر» شب قدر از هزار ماه بهتر است.

خداوند در اين ماه الطاف ویژه ای نسبت به بندگان خود دارد و برکات زیادی در این ماه قرار داده است که در ماههای دیگر وجود ندارد . عبادات و کارهای خیر انسان در این ماه چند برابر ماههای دیگر اجر و پاداش دارد. به عنوان نمونه خواندن یک آیه ی قرآن در ماه رمضان برابر با ختم یک قرآن در ماههای دیگر است. نفس کشیدن که یک امر غیر اختیاری است ثواب گفتن سبحان الله در ماههای دیگر را درد و خواب روزه دار درماه رمضان ثواب نماز در ماههای دیگر را دارد. در ماه رمضان دعاهای انسان مستجاب و اعمال انسان قبول می گردد.

 در این ماه باران غفران و رحمت پرودگار بیش از ماههای دیگر بر بندگانش می بارد و هر شب منادی حق ندا سر می دهد که: « هل من تائب و هل من سائل و هل من مستغفر»[1]

 آیا تو به کننده ی هست، آیا سوال کننده و در خواست کننده ی هست و آیا کسی هست که طلب آمرزش کند؟

در این ماه درهای بهشت بازو زمینه ای استحقاق بهشت رفتن آماده و فراهم است و درهای جهنم بسته است و زمینه های رفتن به آن محدود است و عوامل گناه کم رنگ و دامهای شیطان جهت گمراه کردن انسان بسیار کم می باشد. در این ماه بیش از ماههای دیگر فرشته ی رحمت پروردگار بر زمین نازل می شود و شیطان در غل و زنجیر قرار داده شده است .

رمضان ماه ضیافت الله است، اما این ضیافت مانند هر ضیافت دیگر شرایط و آدابی دارد که باید شخص مهمان آن را رعایت نماید. در مهمانی های دنیا باید مهمان ظاهر خود را آراسته و تمیز کند، بدن و لباس خود را وارسی کند تا نامرتب و کثیف نباشد.

 اما شرط ورود به مهمانی خداوند پاک بودن از گناه و آلودگی های معنوی است. چنانکه امام هشتم در این زمینه خطاب به ابا صلت می فرماید: ای ابا صلت بیشتر روز های ماه شعبان گذشت و اینک آخرین جمعه آن است. پس در این چند روزه باقی مانده کوتاهی و تقصیرت را نسبت به گذشته جبران کن. بر تو باد که روی آوری به آن چه برای تو فائده دارد.

بنا براین باید زیاد دعا  کنی و طلب مغفرت نمایی و قرآن بخوانی و از گناهت به درگاه خداوند توبه کنی تا اینکه هنگام فرا رسیدن ماه رمضان خالص و پاک باشی. مبادا امانتی بردوش تو باشد مگر آن که مسترد نمایی و یاد در دل تو کینه ای باشد نسبت به یک نفر مؤمن مگر آن که آنان را بر طرف نمایی و یا گناهی باشد که انجام می داد ی و هنوز دل از آن نکنده باشی.

 

و رود به ضیافت الله آمادگی های لازم را می طلبد که انسان باید قبل از فرا رسیدن ماه رمضان آن را پیدا کند تا اینکه بتواند در زمره ی مهمانان خداوند قرار بگیرد و از برکات این ماه استفاده های لازم را ببرد و از برکات آن بهره مند شود.

 مراتب روزه داران 

در این ماه سفرة ضیافت الهی برای همه مردم به طور یکسان گسترده است و همه انسان ها بر این سفره نشسته اند، ولی هر کس به قدر ظرفیت همت خود از آن برداشت و استفاده می نمایند. پس مراتب روزه داران کاملاً متفاوت می باشد:

1ـ بعضی افراد در ماه رمضان فقط از همان چیزهای که باعث بطلان روزه می شود پرهیز می کنند، که مراجع تقلید در رساله های عملیة خود آورده اند.

البته روزه ین گروه، از نظر شرعی صحیح است و ساقط کننده تکلیف می باشد و قضاء روزه به عهده مکلف نمی آید. این مرتبه از روزه داری را تمام افراد ی که اسمش مسلمانان است و در ماه رمضان روزه می گیرند.

2ـ گروهی دیگر از مردم علاوه بر امساک از مبطلات روزه، اعضاء و جوارح خود راه نیز در ماه رمضان کنترل می کنند تا بر خلاف رضایت خدا کاری انجام ندهند و گناهی بواسطه ای آن ها انجام نگیرد. در این مرحله از روزه داری کسانی قرار دارند که از مرحله احراز صحت روزه گذشته اند و وارد مرحله بندگی شده اند. چنانکه حضرت علی (ع) می فرمایند:« الصیام اجتناب المحارم کما یمتنع الرجل من الطعام والشراب »[1] روزه دوری از گناهان است همان گونه که انسان از خوراک و نوشیدنی خود داری می کند.

این مرتبه از روزه داری بالاتر و کامل تر از روزه داری مرحله قبل است و اجر و پاداش بیشتری دارد. پیامبر اکرم(ص) در این رابطه می فرماید:

«من صام شهر رمضان ایمانا و احتسابا و کف سمعه و بصره ولسانه عن الناس قبل الله صومه وغفرله ما تقدم من ذنبه وتاخر واعطاه ثواب الصابرین»[2] هرکس از روی ایمان و تحمل سختی برای رضای خدا روزه بدارد و گوش و زبان خویش را ازآزار مردم نگهدارد، خدا روزه اش را قبول کند و گناهان قدیم و جدید او را بیامرزد و ثواب صابران را برایش عطا نماید.

از روایات استفاده می شود که امساک از مفطرات مقدمه برای احراز مرتبه دوم روزه داری است. چنانکه پیامبر اکرم(ص) می فرمایند:

« ان الصوم لیس من الطعام والشراب وانما جعل الله ذلک حجابا عن سواهما من الفواحش من الفعل والقول یفطرالصائم ما اقل الصوام واکثر الجواع»[3] روزه خود داری از خوراک و آشامیدنی (فقط ) نیست و خداوند آن را ( نخوردن و نیا شامیدن را ) به عنوان مانعی از سایر زشتی های گفتار قرار داده است، چقدر روزه داران واقعی اندک است و گرسنه گان فرا وانند. 

امام سجاد (ع) در همین رابطه در سالة حقوق خویش می فرماید: « حق الصوم ان تعلم انه حجاب ضربه الله عز وجل علی لسا نک و سمعک و بصرک وبطنک وفرجک یسترک من النار فان ترکت الصوم خرقت سترالله علیک»[4]

حق روزه این است که بدانی روزه حجاب (ترمزی ) است که خدای عز و جل بر زبانت و چشم و گوشت و شکم و فرج تو قرار داده است تا بوسیله آن تو را از آتش جهنم حفظ و پوشیده بدارد. اگر چنین روزه ی را رها کردی پوشش الهی خودت را پاره کردی، روزه داری به معنی دوم بمراتب کامل تر از معنی اول است و آثار بزرگ تربیتی و اخلاقی در زندگی انسان به جای می گذارد.

 این نوع از روزه، ملکه تقوی را که قرآن بعنوان هدف تشریح روزه معرفی می کند در وجود انسان محقق می سازد.

3- بالاترین مرحله ای روزه داری که فقط بندگان خاص خداوند می توانند آن را به جای آورند . این است که علاوه بر امساک از مبطلات روزه و کنترل بر اعضا و جوارح، بر قلب و دل خویش نیز کنترل داشته باشد و در طول ماه رمضان فقط توجه به حق نماید و غیر خدا را هرچه است از دل بیرون کنند.

 این دسته ای از روزه داران فقط به حق می اندیشند و دل آنها فقط جایگاه خدا و امور معنوی و الهی است و غیر خدا را به دل راه نمی دهند و صفات غیر انسانی و الهی که در طول سال در دل آنها نفوذ کرده است از دل بیرون می کنند و دل را تصفیه و خانه تکانی می نماید. این مرحله از روزه بالاتری مرتبه ای روزه داری است و انسان روزه دار را کاملاً عوض می کند و دل او را صفا می بخشد.

 با توجه به مراحل سه گانه ی روزه داری در ماه مبارک رمضان، باید توجه داشت که مرحله اول روزه داری که در آن فقط از مفطرات خود داری می شود و روزه دار هیچ گونه کنترلی بر زبان، چشم و گوش و سایر جوارح خود ندارد و آنها در انجام گناه آزاد است. بدون شک این گونه روزه داری اجر و پاداش زیادی ندارد و فقط ساقط کننده ی تکلیف می باشد و آثار ی که در روایات برای روزه ذکر شده است و شامل مرحله اول نخواهد شد.

 اما مرحله دوم و سوم روزه داری که در آن روزه دار علاوه بر امساک و خود داری از مبطلات روزه بر اعضا و جوارح و بر فکر و اندیشه ی خود نیز کنترل دارد و ماه رمضان، برای کسب فضائل اخلاقی و ریشه کن نمودن صفات زشت و رذایل اخلاقی از وجود خود قرار می دهد، چنین روزه ای آثار بزرگ تربیتی و اخلاقی در رفتار و گفتار و فکر و اندیشه شخص روزه دار به جای می گذارد و مسیر زندگی او را دگر گون خواهد کرد.

 آثار روزه

الف ـ معنوی

1ـ تقویت اراده:

بالاترین اثر روزه تقویت روح ایمان و اراده در انسان است. روزه روح انسان را لطیف و اراده ی انسان را قوی و غرایز او را تعدیل می کند. انسان روزه دار با وجود گرسنگی و تشنگی از آب و نان، چشم می پوشد تا ثابت کند که او حیوانی نیست تا در بند آب و علف باشد، بلکه او می تواند زمام نفس سر کش را به دست گیرد و بر هوسهای شهوانی خود مسلط گردد.

 روزه نیروی مقاومت را در وجود انسان افزایش می دهد و قدرت اراده و پایداری و مقابله با حوادث سخت را با و  می بخشد و باعث تربیت نفس می شود.

امام صادق (ع) در این زمینه می فرمایند:

« والصوم یمیت مراد النفس و شهوة الطمع و فیه صفاء القلب و سبب انکسار الشهوة»[1] روزه مراد و خواهش های نفس، شهوت طمع ، آرزو و حرص را از بین می برد و به انسان صفا می بخشد و سبب شکستن شهوات و خواهش های نفسانی می شود.

بنابراین بالاترین اثر روزه تقویت اراده و مقاومت و پایدار در وجود انسان است همان اثر که قرآن از آن با«لعلهم تتقون» یاد می کند و با ایجاد روحیه مقاومت در برابر خواسته های نفسانی و پایداری با سختی ها را به ار مغان می و سعادت او را تامین می نماید.

2- بیداری و غفلت زدایی:

  زندگی دنیا و جلوه های فریب دهنده ی آن ممکن است انسان را آنقدر به خود مشغول و سرگرم نماید که آخرت را به طور کلی فراموش کند و تمام استعدادها، توانایی ها، سرمایه ها و امکانات خود را صرف تامین خواسته ها و کمالات زندگی دنیای خود نماید و برای زندگی آخرت خود که زندگی اصلی و ابدی است هیچ قدمی بر ندارد و از سرنوشت خود در عالم آخرت به کلی غفلت نماید که این خود خطر بزرگی است که انسان را تهدید می کند .

بنابراین یکی از آثار معنوی روزه ماه مبارک رمضان غفلت زدایی است که انسان را به یاد گرسنگی ها و تشنگی های روز قیامت می اندازد و او را از خواب غفلت بیدار می کند، تا قبل از فوت فرصت برای رهایی از آن قدمی بر دارد.

 چنانکه پیامبر(ص) می فرماید:

«اذکروا بجوعکم و عطشکم فیه جوع یوم القیامة وعطشه »[1] ای مردم با گرسنگی و تشنگی ماه رمضان به یاد گرسنگی و تشنگی روز قیامت باشید.

بیداری از خواب غفلت و به یاد قیامت بودن اولین قدم بزرگ در راه نجات انسان است. همانطور که عرفای اسلامی اولین مرحله ی سیر و سلوک را بیداری و تصفیه روح می دانند. بیداری انسان را وا می دارد تا برای نجات سختی ها آن روز عظیم برنا مه ریزی کند و برای رهای از آن تلاش نماید. بیداری عامل و انگیزه ی کوشش و فعالیت را در وجود انسان ایجاد می کند تا از پا ننشیند.

3- تقویت صبر و پایداری:

تقویت صبر و پایداری اثر دیگر روزه می باشد. صبر بمعنی خود داری و نگه داشتن نفس است از خواسته های آن برای اطاعت و امتثال دستور خداوند و بی طاقتی نکردن در برابر مشکلات روزه و کنترل بر اعضا و جوارح وکنترل بر قلب و دل را در پی دارد.  این فرصت خوبی است برای تقویت روحیه مقاومت و پایداری در روزه دار، زیرا صبر مانند هر فضیلت اخلاقی دیگر با ممارست و رو به رو شدن با مشکلات و سختی ها بدست می آید. چنانکه حضرت علی(ع)  می فرماید:«من توالت علیه نکبات الزمان اکسبته فضییلة الصبر» [2] کسی که پی درپی حوادث نا خو شایند برایش حادث شود فضیلت صبر برایش فراهم می شود.

ماه رمضان به دلیل اینکه یک زمان طولانی می باشد فرصت مناسبی است برای این ممارست. انسان روزه دار با تحمل گرسنگی، تشنگی و مبارزه با خواهش های نفسانی  و کنترل بر اعضاء و جوارح و تسلط بر فکر و ذهن خود در طول سی روز درماه رمضان، به تدریج روحیه صبر را در وجود خود تقویت می نماید و آن را تبدیل به یک ملکه می کند تا این فضیلت مهم اخلاقی را در زندگی خود حاکم سازد.

4- تصفیه بدن:

 روزه ماه مبارک در زندگی انسان دارد تصفیه و خانه تکانی بدن از غذای حرام است. چنانکه در روایات اسلامی به این موضوع نیز اشاره شده است و پیامبر اکرم ضمن بیان آثار روزه می فرمایند: «اولها، یذوب الحرام فی جسده»[3] اولین اثر روزه این است که گوشت های را که درطول سال از طریق تغذیه ی حرام دربدن روزه دار رو ئیده است آب می کند واز بین می برد و بدن را از آن تصفیه می نماید.

غذای که انسان می خورد علاوه بر تامین نیازهای بدن در روحیه و اخلاق او نیز اثر می گذارد، به همین دلیل اسلام به عنوان یک مکتب آسمانی که هم به نیاز های جسمی بشر و تامین نیاز ها و سلامتی آن اهمیت دارد و هم به سلامت اخلاقی و روحی جامعه توجه دارد.

ماه رمضان نقش بزرگی در تغذیه و پاک سازی بدن دارد و بدن انسان در طول این ماه از آثار غذای حرام پاک سازی می گردد و خانه تکانی مناسب در بدن صورت  می گیرد و زمینه بهتری فراهم می شود که انسان راه جدیدی را در مسیر زندگی خود انتخاب کند.

ب ـ اجتماعی

1- مساوات:

یکی ازآثار روزه مساوات و برابری در میان افراد جامعه است، زیرا با روزه گرفتن افراد متمکن و فقیر به طور یکسان طعم گرسنگی و تشنگی را می چشند و با هم سختی و فشار محرومیت را تحمل می کنند. افراد متمول و ثروت مند به طور محسوس از وضع محرومان جامعه آگاه می شوند و درد همیشگی آنها را که نداری وفقراست به خوبی لمس می نمایند.

زیرا ثروتمندان و آنان که وضع مالی مناسبی دارند در طول سال، هر وقت خواسته ای داشته باشند و هوس هر نوع غذای را کنند برای آنان آماده و حاضر است و هر گز دچار محرومیت نمی شود تا از وضعیت فقراء اطلاع پیدا کنند که آنان چگونه روزگار سپری می کنند و خود و خانواده شان همیشه آرزوی غذای لذیذ ی را دارند، ولی به دلیل فقر از دست رسی به آن محروم هستند.

 اما در ماه رمضان ثروتمند با تحمل گرسنگی و تشنگی به طور محسوسی از حال فقرا و مستمندان خبر دار می شوند و در کنار فقراء فشار گرسنگی و محرومیت را لمس می کنند.

 چنانکه در روایتی از امام صادق(ع) به این مطلب اشاره شده است. هشام بن حکم از آن حضرت  درباره ی علت و جوب روزه سؤال می کند و امام در جواب می فرماید:

«اما العلة فی الصیام لیستوی به الغنی و الفقیر لان الغنی لم یکن لیجد مس الجوع فیرحم الفقیر لان الغنی کما اراد شیئا قدرعلیه فاراد الله عزوجل ان یسوی بین خلقه وان یذیق الغنی مس الجوع الا الم لیرق علی الضعیف فیرحم الجایع» [1]

هشام بن حکم می گوید: از امام صادق(ع) درباره ی علت وجود روزه سؤال کردم امام فرمود : علت وجود روزه این که فقرا و ثروتمندان با هم یکسان شوند، زیرا شخص متمکن و پول دارد هرگز احساس گرسنگی را در ک نکرده اند تا بر شخص فقیر و بی چاره رحم کنند؛برای اینکه آنان هر و قت و هر چه خواسته اند در اختیار شان بوده است و رنج و سختی نکشیده اند.

پس خدای تعالی خواسته است به وسیله روزه بین بندگانش تساوی بر قرار نماید و به ثروتمند هم طعم و مزه ی گرسنگی را بچشاند و این درد را برای او واضع و ملموس نماید تا شاید دلش برای بی چار گان نرم شود و بر گرسنه گان ترحم کند.                       

2- صرفه جویی:

یکی از آثار اجتماعی روزه صرفه جویی در مصارف زندگی جامعه است. چون روزه داران با صرفه جویی در مصارف روز مرة خود در ماه رمضان، مقداری از در آمد خود را پس انداز نموده و آن را برای کمک به فقرا و مستمندان و رسیدگی به وضعیت آنها اختصاص می دهند.

 امام صادق(ع) در این زمینه می فرماید: «والا حسان الی الفقراء»[2] یکی از آثار روزه احسان به فقراء است .

 جامعه اسلامی می توانند با برنامه ریزی درست، مقداری از هزینه ی زندگی را در ماه رمضان کم نمایند و با ذخیره و پس انداز نمودن آن در جهت کمک به فقرا و مستمندان جامعه گام بردارند و بخش از نیاز های آنان را بر طرف کنند.

 

3- ایجاد رقت قلب در اغنیاء:

 اثر اجتماعی دیگر که روزه دارد ایجاد می کند، رقت قلب و الفت و مهربانی در اغنیاء نسبت به فقراء است. روزه ماه مبارک رمضان باعث می شود که ثروتمندان، حال و روز فقرا و مستمندان را بهتر درک کنند که آنها در اثر نداری و فقر در طول سال با چه وضعیت سختی رو برو هستند، این امر با عث می شود که روحیه ترحم و مهربان و دلسوزی نسبت به فقرا برای آن ها حاصل شود.

در روایات نیز به این اثر روزه اشاره شده:

«لیرق علی الضعیف و یرحم الجایع »[3]روزه واجب شد تا اغنیاء رقت قلب پیدا کنند نسبت به ضعفا و ترحم کنند به گرسنگان .

اما م عسکری نیز می فرماید:

«فرض الله تعلی الصیام لیجد الغنی مس الجوع لیحنو علی الفقیر»[4]روزه را خدا واجب کرده است تا ثروتمندان مزه وطعم گرسنگی را لمس کنند تاشاید بر فقراء ترحم کنند.

 

ج ـ بهداشتی

 یکی دیگر از آثار روزه اثر بهداشتی درمانی آن است که هم طب قدیم و هم طب جدید آن راتایید می کند؛ روزه و امساک بسیاری از بیماری ها را به صورت معجزه آسا معالجه می کند و پزشکان هم آن را جزء برنامه ی درمانی خود قرار می دهند و در کنار تجویز داروهای لازم پرهیز و خود داری از خوردن بعضی غذاها را نیز به بیماران خود سفارش می نمایند.

روشن است که عامل بسیاری از بیماری ها زیاده روی در خوردن غذاها ی مختلف است که باعث می شود مواد اضافی در خون باقی بماند و موجب پرورش میکرب هامی شود.

بهترین راه مبارزه با این بیماری ها امساک و روزه است تا به این وسیله مواد اضافی و جذب نشده بسوزد و بدن تصفیه و خانه تکانی گردد.  دستگاه گوارش که از حساس ترین دستگاه بدن است و در طول سال همیشه مشغول کار می باشد نیاز به استراحت دارد و روزه نوعی استراحت برای این دستگاه حساس می باشد و ماه رمضان فرصت و زمان مناسبت برای این استراحت می باشد. چنانکه پیامبر اکرم(ص) می فرمایند:«صوموا تصحوا»

امام موسی بن جعفر(ع) در همین رابطه نیز فرموده است:

 «الحمیة راس کل دراء والمعدة بیت کل داء »[1]پر هیز سرآمد همة درمان ها و معده خانه دارو هاست.

 

 

پایان

 

 

 

نظرات شما

نظرات شما

نظرات شما

 

نظرات شما

نظرات شما

 

نظرات شما

 

نظرات شما

---