وحدت از دیدگاه اسلام

احسانی

     «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُون»[1]

در این مقاله به بحث و حدت و ضرورت آن در جامعه، از دیدگاه اسلام و اندیشمندان و پژوهشگران جهان اسلام، اخصاً حضرت امام خمینی(ره) پرداخته خواهد شد و قبل از همه بیان دو نکته ضروری است:

1ـ  اقسام وحدت کدام است؟

2ـ  ارکان  وحدت اسلامی چیست؟

 اما قبل از ورود به بحث باید بگوییم، مراد از وحدت معنای لغوی و یا فلسفی و کلامی آن نیست، یعنی مراد از وحدت یکی شدن مذاهب اسلامی نیست، بلکه معنای اصطلاحی آن یعنی همبستگی اسلامی و اتحاد و پرهیز از اختلاف و تمسک به مشترکات مذاهب و اتخاذ موضع واحد در برابر دشمنان و همدلی و همفکری و یک رنگی و محبت و صفا و دوستی و برادری اسلامی مد نظر است.

اما وحدت در قرآن کریم در سه مورد به کار رفته است:

1ـ وحدت بشریت

2- وحدت ادیان توحیدی

3- وحدت امت اسلامی

الف ـ دلیل اول: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» [2]

این آیه اختلافات ظاهری قومی و قبیله ای را در راه درست وحدت سوق می‏دهد، و ملاک برتری انسانها را تقوای الهی معرفی می کند.

در این آیه گفته شده است. « لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ » یعنی این قومیت ها و قبیله های مختلف برای این نیست که یکدیگر را انکار و نفی کنید، بلکه برای این است که یک دیگر را بشناسید وبا هم انس پیدا کنید، الفت داشته باشید و یک دیگر را تحمل کنید و با ملاک برتری تقوا و همزیستی مسالمت آمیز داشته باشید.

ب ـ د لیل دوم: یعنی وحدت ادیان توحیدی

وحدت پیروان دین هایی که ریشه ی آسمانی دارند و از طریق پیامبران به وحی متصل هستند و این همان اسلام به معنای اعم است که خمیر مایه و ریشه‏ی اصل همه ادیان توحیدی و بر خور دار از معرفت دینی و الهی و ایمان به خداوند است:

« قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَى كَلَمَةٍ سَوَاء بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضاً أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللّهِ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَقُولُواْ اشْهَدُواْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ»[3]

بگو: ای اهل کتاب بیایید بسوی سخنی که میان ما و شما یکسان است، که جز خدای یگانه را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم.

به عبارت دیگر آن کلمه مشترک این است که خدای ما یکی است و همه ما موحد و خدا پرست هستیم.« وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء » [4]

حضرت نوح فرمود: « وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ» [5] و حضرت ابراهیم نیز فرموده:

« فَلاَ تَمُوتُنَّ إَلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ» [6]

و شهادت و گواهی قرآن، «مَا كَانَ إِبْرَاهِيمُ يَهُودِيًّا وَلاَ نَصْرَانِيًّا وَلَكِن كَانَ حَنِيفًا مُّسْلِمًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » [7] حضرت ابراهیم نه یهودی بود و نه نصرانی بلکه موحد خالص و مسلمان بود و هرگز از مشرکان نبود.

حنیف: موحد خالص، فقط خدا پرست بود، مسلم یعنی تسلیم خداوند بود.  بنابر این پیروان ادیان الهی در این اصل مشترک هستند که التسلیم لله و تسلیم ذات مقدس خداوند باشند- التوحید لله - دیدگاه توحیدی داشته باشند.

العبادة لله، یعنی خداوند را عبادات و پرستش کنند.

الاخلاص لله، رفتار و گفتار و کردار شان از روی اخلاص باشند.

این نکات با اتقیکم (تقوای الهی ) ارتباط مستقیم دارد. یعنی موحد بودن تسلیم در برابر خدا، عبودیت و اخلاص.

ج ـ دلیل سوم:  وحدت امت اسلامی

«إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُون» [8]

این (پیامبران بزرگ و پیروان شان ) همه امت واحدی بودن(و پیروی یک هدف) و من پروردگار شما هستم،  پس مرا پرستش کند. همه ما امت اسلام هستیم(موحد و خدا پرستیم ) و پیروی یک پیامبر و یک شریعت، مسلمانان همه یک امت هستند (أُمَّةً وَاحِدَةً) که باید عبودیت نشان بارز آن ها باشد، تا این عبودیت موجب شود که دستور و فرمانهای قرآن و پیامبر را نصب العین خویش قرار دهند و این فرمان الهی را عمل کنند که « و عتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا» همه به حبل متین الهی چنگ بزنیم و متفرق نشویم.

ارکان وحدت اسلامی

به نظر نگارنده و تا جای که بررسی کرده ام، وحدت اسلامی دو رکن دارد:

1ـ تمسک به اصول قطعی و مشترک اسلام  

2ـ مسؤولیت مشترک

رکن اول: که نخستین شرط وحدت، تمسک به اصولی است که به حبل الله تعییر شده است. یعنی قرآن به هیچ مذهب و فرقه ی از مذاهب و فرق اسلامی نسبت به تمسک به اصل دین و مشترکات قطعی آن و کلمات و مسلمات قرآنی اسلامی تردید ندارد، خدا، قرآن، پیامبر(ص) قبله و معاد و هم چنین رعایت اصول اسلامی در سیاست، در معاملات، در احکام، در قضاوت، در قصاص و دیات و... که همه در این موارد یک نظریه و دیدگاه دارند. اما در فروع و شیوه های اجرایی ممکن است بر حسب نظر فقهای مذاهب عمل شود که اعتقاد هر مذهبی محترم و برای پیروان آن مذاهب پذیرفته شده است.

 رکن دوم: مسئولیت مشترک

کسانی که اصول قطعی یک دین را پذیرفته اند و یک امت محسوب می شوند، مسئولیت مشترک دارند.

در برابر رخداد های جهان اسلام نمی توانند بی تفاوت باشند باید با یکدیگر همفکری وهمدردی کنند و برای حل مشکلات مشترک جهان اسلام بکوشند.

 به این حدیث شریف و ندای ملکوتی پیامبر(ص) لبیک گویند:« من اصبح و لا یهتم بأمور المسلمین فلیس منهم» [9]

کسی که به امور مسلمانان اهتمام و توجه ندارد، مسلمان نیست، شرط مسلمان بودن احساس مسؤولیت مشترک و فرا تر از احساس عمل و اقدام  و اهتمام است.

در ادامه ی حدیث فوق فرمود: « من سمع رجلاً ینا دی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس بمسلم .» هر کس بشنود که مسلمانی در گوشه ای از دنیا فریاد بر می‏آورد، ای مسلمانان بداد من برسید به او پاسخ مثبت داده نشود، مسلمان نیست.

یعنی: وقتی یک کودک فلسطینی وهم چنین نوجوان و جوان و زن و مرد فلسطینی از مسلمانان جهان کمک می‏طلبند باید به هر گونه که می‏توان به آنان یاری کرد و هم چنین سایر بلاد اسلامی این احساس مسئولیت مشترک و اهتمام به امور مسلمانان که نتیجه عملی وحدت است، بزرگترین شعار و آرمان و خط مشی و هدف امام خمینی (ره) بود، که در سخنان و نوشتار و پیامهای ایشان به صورت مکرر ذکر شده است.

امام خمینی به وحدت به عنوان یک اصل استراتژیک می نگرد که اساس دعوت به وحدت است،  و فقط آن را در دایره نظریه و تئوری محدود نمی کند، بلکه برای اجرا و پیاده کردن آن از هر گونه تلاش دریغ نمی نماید و تذکر میدهد که وحدت باید عملی باشد. ایشان فرمود که عملا باید با هم وحدت داشته باشید، شما برادر های هم هستید.  و برای ایجاد زمینه در ذهن ها و اندیشه ها و الفت قلب ها در پیامها و سخنرانی های خویش به این نکته بار ها اشاره و تصریح نموده و رمز پیروزی و کامیابی مسلمانان را در اتحاد می بیند که فرمود رمز پیروزی شما وحدت کلمه است.

 در سخنان دیگرش فرمود: باید ما همه این رمز را بفهمیم که وحدت رمز پیروزی است و این پیروزی را از دست ندهیم. امام حفظ پیروزی را از خود پیروزی مهمتر میدانست و بهترین راه برای حفظ پیروزی را وحدت و اتحاد معرفی کرد و نیاز امروز جوامع بشری و بویژه مسلمانان را وحدت کلمه

می دانست. چنانکه فرموده است: شما امروز به وحدت کلمه احتیاج دارید، امروز بیشتر از دیروز به وحدت نیاز دارید و فردا بیشتر از امروز.

بنابر این دست آورد بزرگ وحدت پیروزی و کامیابی در همه ی عرصه هاست در مذهب، فرهنگ، سیاست، اقتصاد، علم و پیشرفت های نو، زیرا وحدت با خود امنیت، استقلال، عزت، آزادی، سربلندی، پیشرفت و توسعه به ارمغان می‏آورد.

امام می فرماید: ما در سایه‏ی آرامش وحدت می توانیم به مقاصد عالیه اسلامی برسیم.

اختلاف و تفرقه با اندازه ی زشت و زیانبار است که امام تفرقه را از شیطان میداند ایشان فرموده است: تفرقه از شیطان است و وحدت کلمه و اتحاد از رحمان.

پس هرکس برای تفرقه تلاش کند، تلاش او شیطانی است و هر کس برای وحدت و اتحاد کوشش کند کوشش او رحمانی است. اختلاف از زبان هر کسی باشد، از زبان هر موجودی باشد، این زبان، زبان شیطان است، و برای پرهیز از اختلافات نا خواسته بین شیعه و سنی می گویند: کسی که بین شیعه و سنی اختلاف ایجاد میکند نه شیعه است و نه سنی.

در جای دیگر می فرمایند: « در اسلام شیعه و سنی مطرح نیست، همه با هم برادر هستیم.» امام برتری خواهی های نژادی، قومی و زبانی و ...را نمی پذیرد و نسبت به حقوق همه احترام می گذارد:

« تمام مسلمین چه اهل سنت و چه شیعه برادر و برابر و همه برخوردار از همه مزایا و حقوق اسلامی هستند.» امام به برافراشته بودن پرچم توحید می اندیشید و ندا در می دهد:« تمام مسلمین با هم برادر و برابرند و هیچ یکی از آنها از دیگری جدا نیستند و همه آنها زیر پرچم اسلام و زیر پرچم توحید هستند.»

بنا دارم در دنباله این بحث از راهکارها و کاربرد وحدت، عوامل حدت، موانع وحدت، آثار و برانید وحدت و... قلم فر سایی نمایم.

به عنوان یک طلبه دردمند از همه نظریه پردازان و تولید کنندگان علوم اسلامی برادرانه می خواهم که راجع به وحدت و همدلی در بین جامعه جهانی مسلمین، شب و روز تلاش نمایند، تا بیاری خداوند شاهد مجد و عظمت، اقتدار و استقلال و بیداری و سربلندی اسلام و مسلمین در سراسر جهان، همانند ایران اسلامی و جنوب لبنان ـ حزب اللهی باشیم-

 از خداوند متعال نیز عاجزانه می خواهم که به همه ی ما توفیق عمل به قرآن و سنت و سیره ی رسول خدا (ص) برای ایجاد و گسترش وحدت اسلامی عنایت فرماید.

منابع:

قرآن کریم

کتب روایی اهل سنت و تشیع صحاح سته و کتب اربعه

صحیفه نور

کلمات قصار امام خمینی (ره)

وسائل الشیعه